3 Бардыгы /

2026-жылы Кыргызстан мамлекеттик көз карандысыздыгынын 35 жылдыгын белгилейт. 31-август — Кыргыз Республикасынын заманбап саясий тарыхындагы эң маанилүү даталардын бири. 1991-жылдын 31-августунда Кыргызстандын мамлекеттик көз карандысыздыгы жарыяланып, өлкөнүн өнүгүүсүнүн принципиалдуу жаңы этабы башталган. Бүгүн Эгемендик күнүн тарыхый окуяны эскерүү катары гана эмес, мамлекеттүүлүктүн калыптануу жолун, саясий институттардын трансформациясын, улуттук жана жарандык иденттүүлүктүн өнүгүшүн, экономикалык суверенитетти, тышкы саясаттагы өз алдынчалуулукту жана келечектеги стратегиялык чакырыктарды талдоого мүмкүнчүлүк берген саясий символ катары кароо зарыл.

Кыргызстандын мамлекеттик органдарынын бирдиктүү порталында да өлкөнүн эгемендик күнү 1991-жылдын 31-августу деп көрсөтүлгөн. Отуз беш жыл — тарых үчүн салыштырмалуу кыска мезгил болгону менен, мамлекеттин институттук өнүгүүсүн баалоо үчүн жетиштүү саясий мезгил. Бул аралыкта Кыргызстан советтик административдик-саясий системанын курамындагы республикадан өзүнүн Конституциясы, мамлекеттик чек арасы, бийлик институттары, улуттук валютасы, мамлекеттик символдору, дипломатиялык мамилелери жана өз алдынча ички жана тышкы саясаты бар эгемендүү мамлекетке айланды.

ЭГЕМЕНДИК — МАМЛЕКЕТТИК СУВЕРЕНИТЕТТИН САЯСИЙ-УКУКТУК НЕГИЗИ

Саясат таануу илиминде эгемендүүлүк мамлекеттин өз аймагында жогорку бийликке ээ болушун жана эл аралык мамилелерде өз алдынча субъект катары аракеттенүүсүн билдирет. Демек, көз карандысыздык жөн гана башка мамлекетке баш ийбөө эмес. Ал мамлекеттин саясий чечимдерди өз алдынча кабыл алуу мүмкүнчүлүгү, өзүнүн конституциялык түзүлүшүн аныктоо, улуттук кызыкчылыктарын коргоо жана коомдун өнүгүү багыттарын тандоо укугу менен байланышат.

Кыргыз Республикасынын азыркы Конституциясынын 1-беренесинде Кыргызстан «көз карандысыз, эгемендүү, демократиялык, унитардык, укуктук, светтик жана

социалдык мамлекет» катары аныкталат. Ошол эле беренеде Кыргыз Республикасынын эгемендиги чектелбей тургандыгы жана анын бүткүл аймагына жайылары, мамлекет ички жана тышкы саясатты өз алдынча жүргүзөөрү белгиленген. Конституция ошондой эле Кыргыз Республикасынын элин эгемендиктин ээси жана мамлекеттик бийликтин жападан жалгыз булагы катары бекитет.Бул жоболор саясий жактан өтө маанилүү. Анткени алар эгемендүүлүктү үч негизги деңгээлде түшүнүүгө мүмкүндүк берет: мамлекеттик суверенитет, элдик суверенитет жана саясий өз алдынчалуулук. Биринчиси мамлекеттин аймактык жана институттук бүтүндүгүн билдирсе, экинчиси бийликтин легитимдүүлүгүнүн булагы эл экендигин көрсөтөт. Үчүнчүсү Кыргызстандын ички жана тышкы саясат боюнча чечимдерди өзүнүн улуттук кызыкчылыктарына ылайык кабыл алуу укугун билдирет.

1991-жылдагы саясий өзгөрүү менен Кыргызстан мурдагы союздук саясий системанын бир бөлүгү болуудан чыгып, эл аралык мамилелердин өз алдынча субъекти болуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болду. Мындан кийин мамлекет өзүнүн конституциялык түзүлүшүн, экономикалык саясатын, дипломатиялык багыттарын жана улуттук өнүгүү моделин өз алдынча аныктоо процессине өттү.

Кыргызстан 35 жыл ичинде өзүнүн саясий институттарын калыптандырды. Эгемендик жылдарында Кыргызстан өзүнүн президенттик институтун, парламентин — Жогорку Кеңешти, Министрлер Кабинетин, сот системасын, жергиликтүү өз алдынча башкаруу институттарын, шайлоо системасын жана мамлекеттик кызмат механизмдерин өнүктүрүп келди.Кыргызстандын саясий өнүгүүсүнүн өзгөчөлүгү — мамлекеттик башкаруу модели бир нече жолу олуттуу трансформацияга дуушар болгондугунда. Конституциялык реформалар бийлик бутактарынын ортосундагы мамилелерди, президенттин, парламенттин жана аткаруу бийлигинин ыйгарым укуктарын кайра-кайра аныктап келди.

Эгемен Кыргызстандын мамлекеттүүлүгүнүн символдук системасы түзүлдү. Эгемен мамлекет саясий институттар менен гана эмес, анын символдору жана жарандардын ошол символдор менен өзүн идентификациялоосу аркылуу да бекемделет. Кыргызстандын мамлекеттик символдору — туу, герб жана гимн — мамлекеттик эгемендиктин символдук негизин түзөт.

Кыргызстандын мамлекеттик порталында калктын саны 7 404 300 адам деп көрсөтүлөт. Улуттук статистика комитетинин 2026-жылдын июнь айына карата маалыматында да өлкөнүн калкы болжол менен 7,4 млн адам экени көрсөтүлгөн.Демографиялык өсүштү саясий көз караштан эки жактуу баалоо зарыл. Бир жагынан, калктын көбөйүшү өлкөнүн адамдык капиталын, ички рыногун жана эмгек потенциалын кеңейтет. Экинчи жагынан, мамлекет үчүн жаңы мектептерди, бала бакчаларды, университеттерди, ооруканаларды, турак жайларды жана жумуш орундарын түзүү боюнча басымды күчөтөт.Айрыкча жаштардын үлүшү жогору болгон коомдо эгемендүүлүктүн туруктуулугу жаш муундардын мамлекеттин келечегине болгон ишеними менен түздөн-түз байланышат. Эгер жаш жаран сапаттуу билим алып, мыйзамдуу эмгек аркылуу социалдык мобилдүүлүккө жетип, мамлекеттик институттарда өзүнүн үнү угуларын сезсе, жарандык иденттүүлүк бекемделет. Тескерисинче, социалдык мүмкүнчүлүктөрдүн жетишсиздиги миграцияны, коомдук нааразычылыкты жана мамлекеттик институттардан алыстоону күчөтүшү мүмкүн.

Экономикалык эгемендүүлүк мамлекеттик көз карандысыздыктын материалдык негизи болуп калды. Саясий эгемендүүлүк экономикалык потенциалсыз толук кандуу иштей албайт. Ушул себептен Кыргызстандын 35 жылдык өнүгүүсүн талдоодо экономикалык суверенитет өзгөчө орунду ээлейт.Улуттук статистика комитетинин алдын ала маалыматы боюнча, 2025-жылы Кыргызстандын ички дүң продукциясы 1,9 триллион сомдон ашып, реалдуу өсүш 11,1% түзгөн. Өнөр жай продукциясынын көлөмү 799,7 млрд сомго жетип, 10,6% өскөн.2026-жылдын январь–июнь айларында да экономикалык өсүш жогорку деңгээлде сакталып, ИДП мурунку жылдын тиешелүү мезгилине салыштырмалуу 11,9%га, өнөр жайдын физикалык көлөмүнүн индекси 12,7%га, негизги капиталга инвестициялар 64,3%га жогорулаганы Улуттук статистика комитетинин маалыматтарында көрсөтүлгөн.Бул көрсөткүчтөр Кыргызстанда экономикалык активдүүлүктүн олуттуу өсүп жатканын көрсөтөт.

Эгемендүүлүктүн алгачкы жылдарындагы эң маанилүү мамлекеттик чечимдердин бири улуттук валютаны киргизүү болду. Бүгүн Кыргызстандын улуттук валютасы — сом (KGS). Мамлекеттик портал да өлкөнүн валютасы катары кыргыз сомун көрсөтөт.Улуттук валютанын болушу мамлекетке өзүнүн акча-кредит саясатын жүргүзүүгө, инфляциялык процесстерди жөнгө салууга жана улуттук финансылык системаны башкарууга шарт түзөт. Ошондуктан сомдун киргизилишин эгемендүүлүктүн экономикалык-институционалдык бекемделишинин маанилүү кадамы катары баалоого болот.

ЭГЕМЕНДИК ЖАНА САЯСИЙ ТУРУКТУУЛУК

Кыргызстандын тарыхый сабагы. Кыргызстандын постсоветтик саясий тарыхы тынч жана түз сызык боюнча өнүккөн жок. Мамлекет бир нече ирет терең саясий кризистерди, бийлик алмашууларды, конституциялык реформаларды жана коомдук мобилизациянын күчтүү толкундарын башынан өткөрдү. Бул тажрыйба Кыргызстандын саясий маданиятында коомдук активдүүлүк жана бийликке карата талап коюу потенциалы жогору экенин көрсөтөт. Бирок демократиянын сапаты көчө мобилизациясынын күчү менен гана өлчөнбөйт. Туруктуу демократия үчүн бийликтин мыйзамдуу алмашуусу, көз карандысыз институттар, мыйзам үстөмдүгү, саясий жоопкерчилик, кесипкөй мамлекеттик аппарат жана жарандардын институттарга ишеними зарыл.Ошондуктан эгемендүүлүктүн 35 жылдыгында негизги саясий суроо: Кыргызстан мамлекет катары канчалык көз карандысыз болуп калды? деген суроо менен гана чектелбеши керек. Андан да маанилүүсү: Кыргызстандагы мамлекеттик институттар канчалык туруктуу, натыйжалуу жана жарандардын кызыкчылыктарына кызмат кылууга жөндөмдүү болуп калды. Эгемендиктин жаңы өлчөмү — санариптик суверенитет. 1991-жылы эгемендүүлүктүн негизги белгилери территория, чек ара, армия, валюта, мамлекеттик бийлик жана дипломатиялык таанылуу менен өлчөнсө, XXI кылымда бул түшүнүк кыйла кеңейди. Азыр мамлекеттин маалыматтык инфраструктурасы, маалыматтарды сактоо мүмкүнчүлүгү, киберкоопсуздук, санариптик мамлекеттик кызматтар, жасалма интеллект жана технологиялык көз карандысыздык да суверенитеттин компоненттерине айланууда.Кыргызстан үчүн санариптештирүү мамлекеттик башкарууну эффективдүү кылуунун гана жолу эмес, келечектеги экономикалык атаандаштыкка жөндөмдүүлүктүн шарты болуп саналат. Эгер мамлекет санариптик экономикада жогорку кошумча нарк түзө алган кадрларды даярдап, IT секторун, маалымат инфраструктурасын жана киберкоопсуздукту өнүктүрсө, бул экономикалык суверенитетти да күчөтөт.

Эгемендиктин дагы бир маанилүү өлчөмү — интеллектуалдык суверенитет. Мамлекет өзүнүн тарыхын, саясий өнүгүүсүн жана улуттук кызыкчылыктарын өзү илимий жактан изилдей албаса, анын стратегиялык көз карандысыздыгы толук болбойт. Ушул себептен университеттердин, Улуттук илимдер академиясынын, аналитикалык борборлордун жана көз карандысыз изилдөө институттарынын өнүгүшү мамлекеттүүлүктүн маанилүү шарты.Интеллектуалдык суверенитет — дүйнөлүк илимден обочолонуу эмес. Тескерисинче, дүйнөлүк илимий методологияларды өздөштүрүп, ошол эле учурда Кыргызстандын көйгөйлөрүн жергиликтүү эмпирикалык материалдардын негизинде изилдөө жөндөмү.Эгемендүүлүктүн кийинки он жылдыктарында Кыргызстан үчүн мамлекеттик саясатты фактыларга, статистикага жана илимий изилдөөлөргө негиздөө өзгөчө маанилүү болот.

НЕГИЗГИ САЯСИЙ ЖЕТИШКЕНДИКТЕР

35 жылдык мезгилди жалпылап караганда, Кыргызстандын негизги жетишкендиги — эгемендүү мамлекет катары сакталып гана калбастан, өзүнүн мамлекеттик институттарын, саясий коомчулугун жана эл аралык субъекттүүлүгүн калыптандыра алгандыгы.Бүгүн Кыргызстанда 7,4 миллиондон ашуун калк жашайт, өлкөнүн территориясы 199,9 миң км² түзөт, улуттук валюта колдонулат, мамлекеттик символдор калыптанган жана Конституция мамлекеттин эгемендигин жана элдик суверенитетти бекитет. Экономикалык көрсөткүчтөрдүн акыркы динамикасы да мамлекеттин материалдык потенциалы кеңейип жатканын көрсөтүүдө: 2025-жылы ИДПнын өсүшү 11,1% болсо, 2026-жылдын биринчи жарымында өсүш 11,9% деңгээлинде катталган.

Бирок мамлекеттин ийгилигин ИДПнын өсүшү же инфраструктуралык долбоорлор менен гана өлчөө жетишсиз. Мамлекеттин сапаты жарандардын коопсуздугу, укуктарынын корголушу, билимге жана саламаттык сактоого жеткиликтүүлүгү, социалдык мобилдүүлүк, сот адилеттигине ишеним жана келечекке болгон оптимизм менен да өлчөнөт.

Эгемен Кыргызстандын алдында турган стратегиялык чакырыктар

35 жылдык тарыхый тажрыйбадан кийин Кыргызстан жаңы сапаттык этапка өтүшү керек. Эми негизги маселе формалдуу мамлекеттик институттарды түзүү эмес, алардын сапатын көтөрүү болуп саналат.

Биринчи стратегиялык милдет — укуктук мамлекетти бекемдөө. Мыйзамдын үстөмдүгү мамлекеттик органдарга да, саясий элитага да, катардагы жаранга да бирдей колдонулганда гана туруктуу институттар пайда болот.

Экинчи милдет — экономикалык суверенитетти күчөтүү. Жогорку экономикалык өсүш узак мөөнөттүү өндүрүштүк жана технологиялык базага айланышы керек. Өлкө чийки зат, импорт жана эмгек миграциясына ашыкча көз карандылыкты азайтып, өнөржай, энергетика, айыл чарбасын кайра иштетүү, логистика, туризм, IT жана билим экономикасына басым жасашы зарыл. Үчүнчү милдет — адамдык капиталды өнүктүрүү. XXI кылымда өлкөнүн күчү анын территориясынын көлөмү менен гана эмес билимдүү, кесипкөй жана инновация жарата алган жарандары менен аныкталат. Төртүнчү милдет — жарандык иденттүүлүктү бекемдөө. Кыргызстандагы бардык этносторду, аймактарды жана социалдык катмарларды бириктирген жалпы жарандык идея мамлекеттин туруктуулугунун негизги фактору болушу керек. Бешинчи милдет — регионалдык теңсиздикти азайтуу. Бишкек менен региондордун, шаар менен айылдын ортосундагы билим берүү, инфраструктура, жумуш менен камсыз кылуу жана санариптик мүмкүнчүлүктөр боюнча айырмачылыктар азайтылмайынча, улуттук консолидация толук болбойт.

Алтынчы милдет — энергетикалык, суу жана азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылуу. Климаттын өзгөрүшү жана Борбордук Азиядагы калктын өсүшү суу-энергетикалык ресурстардын саясий маанисин мындан ары дагы күчөтөт.

Жетинчи милдет — санариптик жана маалыматтык суверенитетти өнүктүрүү. Кибер коопсуздук, жасалма интеллект, маалымат инфраструктурасы жана санариптик мамлекеттик башкаруу келечектеги эгемендиктин жаңы багыттарына айланууда.

САЯСИЙ КОНЦЕПТУАЛДЫК ЖЫЙЫНТЫК

Кыргызстандын 35 жылдык эгемендүүлүгүн шарттуу түрдө үч чоң этап аркылуу кароого болот.

Биринчи этап — мамлекетти түзүү жана суверенитетти институтташтыруу. Бул мезгилде көз карандысыз мамлекеттин саясий-укуктук жана экономикалык атрибуттары калыптанды.

Экинчи этап — саясий моделди издөө жана институттук трансформация. Бул мезгилде Кыргызстан бир нече саясий кризистерден, конституциялык реформалардан жана бийлик системасынын өзгөрүүлөрүнөн өттү.

Үчүнчү этап — мамлекеттин сапатын жогорулатуу этабы. Азыркы учурда өлкөнүн алдында институттарды жөн гана сактоо эмес, аларды натыйжалуу, технологиялык, жоопкерчиликтүү жана жарандарга багытталган системага айландыруу милдети турат.

Ошондуктан XXI кылымдагы Кыргызстандын эгемендүүлүгүн төмөнкү формула менен түшүндүрүүгө болот: Эгемендик:саясий суверенитет, экономикалыктуруктуулук, укуктук мамлекет, улуттук коопсуздук, жарандык биримдик, адамдык капитал, технологиялык жана интеллектуалдык өз алдынчалуулук.

Жыйынтыктап айтканда: 31-август — Кыргызстандын тарыхындагы майрамдык дата гана эмес, мамлекеттин өткөнүн баалоочу жана келечектеги өнүгүү багыттарын аныктоочу саясий чекит. Бул аралыкта мамлекет өзүнүн саясий институттарын, конституциялык системасын, улуттук валютасын, мамлекеттик символдорун жана эл аралык субъекттүүлүгүн түздү. Ошол эле учурда эгемендик бир жолу жетишилген жана андан кийин автоматтык түрдө ар дайым сакталып кала турган саясий абал. Ал ар бир муунда кайрадан бекемделип барууга тийиш. Мамлекеттин суверенитети күчтүү экономика, билимдүү коом, мыйзам үстөмдүгү, социалдык адилеттүүлүк, жоопкерчиликтүү мамлекеттик башкаруу жана жарандардын мамлекетке болгон ишеними аркылуу туруктуу болот.Кыргыз Республикасынын Конституциясында Кыргызстандын эли эгемендиктин ээси жана мамлекеттик бийликтин жападан жалгыз булагы катары аныкталганы ушул мааниде өзгөчө символдук мазмунга ээ. Демек, эгемендиктин башкы субъекти мамлекеттин аппараты гана эмес – Кыргызстандын эли!

Эгемендик — тарыхтан алынган мурас гана эмес, ар бир муун тарабынан корголуп, мазмуну толукталып жана келечекке өткөрүлүп туруучу саясий жоопкерчилик.

Азамат КАЛИЕВ, саясий илимдеринин кандидаты, доцент. К.Ш.Токтоматов атындагы Эл аралык университетинин Илим, аспирантура жана докторантура бөлүмүнүн башчысы